-II-

TKP’NIN 1. KONGRESI

Bu sayfadaki yazilarimizda parti arsivinden, elimizde olan kaynaklardan ve parti tarihi üzerine yazilmis çesitli kitap ve makalelerden yararlandik.

NAZIM ÇELIK

TKP’nin kurulus kongresi 10 Eylül 1920’de Bakü’de toplandi. Bu tarih, Türkiye Komünist hareketine damgasini vuran tarihtir.

Kongre, 15 örgütün, istanbul, Anadolu ve Bakü guruplari temsilcilerinin katilimiyla basladi. Toplam 75 delege vardi. Bunlarin 51’i istanbul ve Anadolu’dan gelenlerdi. Kongreye Mustafa Suphi baskanlik yapti.

Kongreye su örgütler delege gönderdiler: istanbul, Ankara, inebolu, Zonguldak, Samsun, Eregli, Rize, Trabzon, Konya, Erzurum, Eskisehir. Adana ve izmir örgüt delegeleri bu bölgelerdeki savaslar nedeniyle kongreye ulasamadilar.

TKP 1. Kongresi çok kritik bir dönemde toplaniyordu. Ülke savas içindeydi. Her yanda isgalci emperyalist güçlere karsi kiran kirana savas sürüyordu. Bu ortamda kongrenin sorumlulugu büyüktü. Parti, halki uyandirmak, gericilige ve emperyalizme karsi savasa yöneltmek durumundaydi. Kendiliginden olusan hareketleri, emperyalizme karsi bilinçli ve örgütlü savasa yöneltmek gerekiyordu.

Mustafa Suphi, kongre açilis konusmasinda söyle diyordu:

“Türkiye Komünist Partisi’ nin kurulusu yalniz Türkiye için degil, bütün dogu halklari için önem tasiyor. Düsmana karsi zafer kazanmak için komünist hareketin saflarinin birligi sarttir. Dünyanin bütün komünist hareketlerinin tek bir merkeze baglanmasi zorunludur. Bizce bu merkez Rusya Komünist Partisidir.

“TKP’nin yapmasi gereken ilk görev, memleketimizde komünizm ülküsünü isçi sinifi ve yoksul köylüler arasinda hizla yaymaktir. Halkin kendi yazgisini kendisinin belirlemesi için gerekli durumu hazirlamak gerekiyor. Bugün nesnel durumun da gösterdigi, ilk yapilmasi gereken, emperyalistleri ve isgalci güçleri yurttan kovmaktir. Amacimiz, halki sömürerek onun sirtindan geçinen hazir yiyicileri yok etmektedir.”

Yine M. Suphi, kongre açilis konusmasinda, Rusya’da gerçeklesen Büyük Ekim Devrimi’nin tarihsel önemini vurguladi. Bu devrimin, dogu halklarinin kurtulus mücadelesine moral gücü kattigini söyledi. Soyulup, sömürülen Türkiye halklari için tek kurtulus yolunun komünizm oldugunu defalarca vurguladi.

Kongre, Lenin’e ve Komin-tern’e telgraflar gönderdi. Lenin’e giden telgrafta sunlar yaziliydi:

‘’Türkiye isçilerinin ve köylülerinin 1. Kongresi, dünya proletaryasina katildiklarini, devrim için mücadele yolunda olduklarini göstermektedir. III. Enternasyonal’in çatisi altinda yetisen Türkiye komünist örgütleri, bundan böyle halkin partisi oluyorlar. Komünist Partisi, devrim yolunda zafere ulasmak için büyük fedekarliklara hazir durumdadir. Bu yolda, üstüne düsen tarihsel görevi gururla yerine getirecektir. ‘’

1. Kongre, parti programini ve tüzügü hazirlayarak, strateji ve taktigi belirledi. Kongre gündemi söyleydi:

a. Geçici Merkez Komitesi’nin çalisma raporu

b. Ulusal kurutulus ve sömürge sorunlari

c. Köylü sorunu

d. Kadin sorunu

e. illerin durumu

f. Günün konulari

g. Programi onaylamak

h. Merkez Kom itesi seçimi

Illerdeki örgütlerin çalisma raporlariyla birlikte Merkez Komitesi’nin raporu tamamlandi ve oybirligi ile onaylandi. Ayrica kongrede su noktalara deginildi:

“Rusya’da gerçeklesen devrimin etki alani gittikçe genisliyor. Dünyanin her tarafindan isçiler Rusya’da dalgalanan komünist bayrak altinda toplaniyor. Gelecek güzel günleri ondan bekliyorlar. Insanligin komünizm çagina ulasmasi, devrimlerin basarili olmasi, komünist kuvvetlerin bir amaca dogru gitmesi için, bütün dünyada komünist kuvvetlerin bir merkeze bagli olmasi gerekir. Rusya bugün, bu merkez konumundadir. Bu merkez rolünü, gerçeklesen sosyalist devrimiyle, tarihiyle, kizil ordusuyla saglamistir. Moskova’da kurulan III. Enternasyonal, dünyadaki komünist güçlerin yöneticiligi rolünü, merkez genel kurmayligi rolünü en iyi görebilir. Bundan dolayi Türkiyeli komünistler, III. Enternasyonal’in ikinci kongresince alinan kararlarin yasama, olaylara, yasamin isteklerine ve sosyal hareketin temel ilkelerine uygun oldugunu kabul ediyorlar.’’

TKP, 1. Kongresinde alinan kararlara bakinca, Marksist-Leninist temellere dayanan bir parti olarak doguyor. Bu kongrede Büyük Ekim Sosyalist Devriminin tarihsel önemi açik biçimde vurgulaniyor. Dünyadaki komünist hareketin merkezinin Sovyetler Birligi oldugu da alti çizilerek belirtiliyor.

TKP 1. Kongresi ayrica, ulusal kurtulus savasina ve sömürge sorunlarina devrimci çözüm yollari getirmistir. Bunun için TKP, tek cephede birlik olusturmaya çalismistir. Emperyalizme ve sömürgecilige karsi, ülkede bunlarla isbirligi yapan gerici çevreler ve siniflara karsi, ulus düsmanlarina karsi devrimci genis bir halk hareketi olusturmak için isçileri, köylüleri, ilerici aydinlari, yurtseverleri tek bir cephede savasmaya çagirmistir.

1. Kongrede, bütün sömürge ülkelerin, bagimli halklarin özgürlüklerini elde etmeleri için emperyalizme karsi ayaklandiklari belirtildi. Ayni sekilde Türkiye’yi isgal eden emperyalist güçlere karsi silahli savas, emekçilerin, halkin en önemli davasidirda görüs birligine varildi. Kongre bu savasi, emperyalizme, sömürgeci-lik sistemine karsi yürütülen bir halk savasina dönüstürme kararini aldi.

Türkiye’deki ulusal kurtulus hareketi, emperyalizme karsi bir savasti. Memlekette bu ulusal ha-reketin gelismesi ve derinlesmesi hem isçi sinifinin bilincini uyandiracak, hem de genel olarak gelecek sosyal devrim için elverisli bir zemin hazirlayacakti. Kongre’de, Türkiye’nin varligini savunan ulusal harekete yardim etmek bir görev olarak degerlendirildi. Bu yardimi yaparken, burjuvazinin baskisina ve egemenligine karsi emekçilerin sinif savasi bilincini güçlendirmeye çalisilacaktir denildi. Konu üzerine kongre karari söyleydi:

“TKP ülkede emperyalizme karsi olan ulusal kurtulus hareketinin derinlesmesine yardim edecek. isçi sinifinin gerçek kurtulusunu getirecek olan emekçilerin egemenligini kurmak için kosullari hazirlamaya çalisacaktir.’’

1. Kongre’de, Türkiye’de ulusal azinliklara karsi Ankara hükümetinin uyguladigi kanli politika da suçlandi. Bu barbarligin halkimizi lekeledigi belirtildi. Kongre, ulusal azinliklari katletme politikasina karsi savas açilmasini savundu. Ülkedeki tüm uluslarin emekçilerini birlestirerek, emperyalizme, sömürgecilere, gericilere karsi savasmak karari aldi.

TKP daha 1. Kongresinden itibaren, Türkiye’deki ulusal azinliklarin tüm haklarini tanimis, kurtulus için halklarin birlikte savasmasi gerektigini vurgulamistir. Ulusal azinliklara ancak Komünist Partisi hak esiligi saglayabilir. Uluslar arasina sokulan düsmanligi ancak demokratik devrim, ancak Komünist Partisi kaldirabilir. 1. Kongre, Türkiye topraklarinda yasayan her ulusun kendi kaderini kendisinin belirlemesi ilkesini tanimistir.

Kongreye köylü sorunu üstüne iki rapor sunuldu. Ulusal burjuvazinin içeride ve disarida düsmanla uzlasma egiliminde oldugu açikca belirtildi. M.Suphi burjuvazinin karakterini su sözlerle açikliyordu:

“Düsman hilekar, kurnaz ve haindir. Türk zenginleri, Amerikan, Fransiz, ingiliz bankerlerinin kasalarindan gözlerini ayirmamislardir.’’

Burjuvazinin bu ikili politikasi ancak isçi ve emekçilerin örgütlü savasimiyla bozulabilirdi. Kongre, köylüleri devrim savasina çekmek için onlar arasinda çalisma yürütmek gerektigini belirledi. Devrimin gerçek anlamda basariya ulasmasi için köylülerin destegi önemliydi.

Kongre köylülerin toprak, özgürlük gibi temel isteklerini dile getirdi. Bu isteklerin gerçeklesebilmesi için sunu öngörüyordu:

“Köylü komiteleri kurmak. Bunlar araciligiyla köylünün politik haklarini dogrudan savunabilmesi saglanmali. Toprak-çiftlik agalarinin, derebeylerinin topraklarina, tarim araçlarina, is hayvanlarina, tohum ambarlarina el koyulmali ve bunlar köylü komiteleri araciligiyla yoksul köylüye dagitilmali.”

Kongrede Merkez Komitesine bagli Köylü Bürosu kuruldu.

Kongrede kadin sorunu üzerinde de önemle duruldu:

“Kadinlarin sosyal ve politik hayata daha aktif katilimlari saglanmaya çalisilmali. Onlari esir durumundan kurtarmak gerekir. Kadinlari karanliktan kurtarmak, uyandirmak, okutmak, aydinlatmak için yogun çalismalarda bulunmak. Kadinlar erkeklerle esit haklara sahip olmalidir. Seçme ve seçilme hakki olmalidir. Bütün devlet kurumlarinda çalisma hakki olmali. isçi kadinlara, is kanununda özel haklar taninmalidir. Bütün bu haklarin alinmasi için savasmak gerekir. Bu konu üzerinde çalisma yapmak üzere Merkez Komitesine bagli Kadin Kolu kurulmalidir.”

Kongre, bu çalismalari yapmak için bir Kadin Kolu kurdu.

1. Kongre’de parti programi da hazirlandi. Program 12 bölüm ve 42 maddeden olustu. Ve kongre, Türkiye isçilerine basligiyla bir çagri yayinladi. Çagrida emperyalizme karsi tek cephenin zorunlu oldugu vurgulaniyordu. Ayrica bazi acil politik istemler dile getiriliyordu:

“1. Sendikalara tam bagimsizlik, serbestlik ve dokunulmazlik. Eksiksiz toplanti, grev, yürüyüs, basin ve kisi dokunulmazligi ve özgürlügü.

“2. Tek dereceli, genel, esit, serbest ve kapali oylamali seçim sisteminin kurulmasi.

“3. Jandarma yerine, halkin seçtigi milis örgütü kurulmasi.

“4. Uygulanmakta olan bütün vergilerin kaldirilmasi ve kazanç oranina göre vergi sisteminin getirilmesi.

“5. Parasiz, zorunlu temel egitim.

“6. Toprak reformu yapilmali. Topraksiz ve az toprakli köylülere toprak ve tarim araçlari dagitilmali.

“7. Padisahlik kaldirilmali. Cumhuriyet kurulmali. Pasaliklar kaldirilmali. Valiler, kaymakamlar halk tarafindan seçilmeli.

“8. 1 Mayis isçi bayrami olarak kabul edilmeli.

“9. Toprak reformunu düzenlemek için Köylü Komiteleri kurulmali. Tarim isçilerine sendika kurma hakki taninmali.

“10. Kurtulus savasina karsi olanlarin, sarayin, toprak beylerinin mülklerine hemen el konmalidir.

“11. Ülkemizin savunulmasi için beylerden, agalardan, esraftan, tüccardan, fabrikatörlerden bedel alinmalidir.

“12. Düyun-u Umumiye’ nin, ‘Reji’nin, tekelin, yabanci kumpanyalarin, kapitülasyonlarin kaldirilmasi.’’

Bu genel ve son derece önemli demokratik, siyasal istemlerin yanisira isçiler için ileri sürülen acil istemler de sunlardi:

1. Sekiz saatlik isgünü.

2. Kisintisiz serbest grev.

3. Toplu is sözlesmesi sistemi.

4. isçilere oturulur evler saglanmali.

5. 14 yasindan küçük çocuklarin çalistirilmamasi.

6. Hamile isçi kadinlara dogumdan önce-sonra iki ay, ücretleri verilmek kosuluyla izin verilmeli.

7. isçilerin emeklilik haklari, sosyal sigorta haklari olmali.

8. Ücretli hafta tatili.

9. Gündelik ve ayliklarin asgari geçim tabaninin ayarlanmasi.

10. is Kanunu’nun düzgün olarak uygulanmasini denetlemek için özel isçi komisyonlari kurulmali.

Kongre’nin son (6.) oturumunda Mustafa Suphi Yoldas söyle dedi:

‘’Zaman oldu ki, karsimiza çikan gericiler, Türkiye’de isçi ve köylü sinifi yoktur demekten utanmadilar. Özellikle istanbul, izmir, Konya, Erzurum, Ankara ve Eskisehir’de olusturulan isçi ve köylü örgütleri seslerini yükselterek, Türkiye’de isçi ve köylü adi altinda, devrimci önemli bir sinifin yasadigini gösterdiler.

“Türkiye’de komünist örgütü olamaz dediler ama Türkiye’nin birçok kentinden gelen komünist delegeler bunun tersini kanitladilar. Hatta bu komünist örgütler gittikçe gelisiyor ve güç kazaniyorlar. Memleketimizin böyle bir ortamdan geçtigini görüyoruz. Böyle bunalimli dönemde, isçi sinifinin, gelecegini kendi eline alarak is görmesi, mücadele etmesi zorunluluk haline geliyor. Bu iste, Komünist Partisinin görevi dogru yolu göstermek, öncülük yapmaktir.’’

Tarihsel öneme sahip TKP 1. Kongresi, parti programini onayladi. Stratejik dogrultuyu ve taktigi çizdi. Türkiye’deki tüm komünist guruplari tek partide birlestirdi. MK ve Denetleme Komisyonu seçildi.

Partinin genel baskanligina Mustafa Suphi ve genel sekreterligine de Ethem Nejat yoldaslar seçildiler. Basin-Yayin Bürosu ve Dis Büro kuruldu.

Böylece 1. Kongre, Türkiye Komünist Partisi’ni düzenli bir örgüt olarak ortaya çikardi. Partinin yönetici savas organi Merkez Komitesi, bütün yetkileriyle çalismaya basladi.