1905 yazi ve ilk sovyetler

1905 Rus devriminin ilk sovyeti mayis ayinin ortalarinda Moskova yakinlarinda bulunan, ülkenin en önemli tekstil merkezi olarak bilinen ve “Rusya’nin Manchester’i” diye adlandirilan Ivanovo-Voznesensk kentinde kuruldu. Kentte yasam ve çalisma kosullari dayanilmaz boyutlar almisti. Kisa araliklarla ufak çapli da olsa grevler patliyordu. Mayis ayinda, Bolseviklerin girisimciligiyle ve önderliginde gelisen bir grev basladi.

9 Mayis’ta isçilerin topladigi bir genel kurul, 22 maddeden olusan istemlerini kaleme alip isçiler arasinda dagitmaya basladi. Bu istemlerin önemli bir bölümü isyerinin iç isleyisindeki sorunlarin düzeltilmesiyle ilgiliydi; örnegin:

* Gece vardiyasina ve fazla mesaiye son verilmesi,

* Minimum aylik maasin saptanmasi,

* Bazi fabrikalarda olusturulan “polis” örgütlenmesinin kaldirilmasi gibi istemlerdi.

Isçi meclisinin bu istemlerinin içinde özellikle ‘‘toplanti ve düsünce ifade etme özgürlügü’’ ile ilgili madde vardi ki, açikça grevin genel istemlerinin ötesinde daha genis kapsamli politik bir içerik tasiyordu.

isçi meclisinin toplantisindan üç gün sonra 12 Mayis’ta grev basladiginda 40.000’in üzerinde grevci isçi bulunuyordu. Ertesi gün yiginsal bir kitle ivanovo-Voznesensk kenti belediye binasinin önünde toplandi. Aralarindan seçtikleri bir temsilciler heyeti kentin isyeri müfettisine grevcilerin istemlerini içeren listeyi iletti. isyeri müfettisi heyetle yaptigi görüsmede her fabrikada isçilerin patronlarla toplu müzakarelere katilmak amaciyla delegeler seçmelerini önerdi. Bu öneriyi olumlu bulan heyet, müfettisden delegelerin sonradan polis tarafindan tutuklanmayacagina dair garanti alarak onayladi. Ertesi gün grevdeki tüm fabrikalarda delege seçimleri yapildi. Sadece Ivanovo-Voznesensk kentindeki fabrikalar degil, yöredeki diger fabrikalar da delegelerini seçtiler. 15 Mayis’ta kendi belediye meclisi binasinda, ‘‘Ivanov Voznesesk temsilciler meclisi’’ ilk toplantisini kentin isyeri müfettisinin de katilimiyla yapti. Meclis, temsil etmekte oldugu isçilerin ekonomik durumlarini iyilestirmekle ilgilenmenin disinda birsey yapmayacagini açiklayip siyasal-demokratik istemlerden söz etmemeyi yegledi.

Aradan iki gün geçmeden çarlik hükümeti alelacele çikardigi yeni bir yasayla kentteki tüm kamuya ait yerlerde ve dolayisiyla belediye binasinda her türlü toplanti, yürüyüs ve gösteriyi yasakladi. Bunun üzerine belediye binasinda toplanmasi olanaksizlasan temsilciler meclisi ya da gerçek adiyla Sovyet, toplantisini dev bir atölyede hem de temsil etmekte oldugu isçilerin gözü önünde sürdürmeye basladi.

Sovyet su konularda eylemdeki isçi ve emekçilerin tek ses oldugunu duyuruyordu:

1. Grev eyleminin yöneticiligi,

2. Tekil eylemelere ve ayri ayri görüsmelere tavir koymak,

3. Eylemdeki isçilerin disiplinli davranmalarini saglamak,

4. Ne zaman isbasi yapilacagina karar vermek.

Mayis ayinin sonuna kadar geçen süre zarfinda grev eylemi olaysiz bir biçimde sürdü. Bu arada sovyet, kamuoyuna açik birçok toplanti düzenledi. Bu toplantilarda çesitli devrimci siyasetlerin temsilcileri politik istemler (bir kurucu meclisin toplanmasi vs. gibi) dile getirdiler.

Isverenler heyeti sovyetin istemlerini reddedince sovyet bu sefer de isçileri bakanligina basvuraran bir takim istemleri içeren bir liste sundu. Bu istemler, yasli isçiler için bir emeklilik sisteminin kurulmasi ve tek dereceli seçim sisteminin olusturulup halkin da bu seçimlere katilmasini saglamanin ötesine gitmiyordu. Ancak hükümetin yaniti çok acimasiz oldu: 3 Haziran’da isçilerin üzerine ordu salinmasi kanli çatismalara yolaçti. Gerilim birden bire artti. Bu arada grevin uzun sürmesi nedeniyle açlik da artti. 24-25 Haziran’da isçiler ve emekçiler gida magazalarini zor kullanarak bosaltmaya, bazi isyerlerini de yagma edip yakmaya basladilar. Sovyetin bu kabarisi dizginlemeye gücü yetmedi. Bunun nedeni de çarlik hükümetine karsi sovyetin gerektigi gibi kararli bir tavir almamasina tepki gösteren isçilerin, insiyatifi ele almakta tereddüt etmeyecek kadar bilinçli olmalariydi.

Sovyet, temsil ettigi isçilere 1 Temmuz’da isbasi yapmaya çagirdi. Ancak, isverenlerin her isçiden eski çalisma kosullarinda kalarak isbasi yapacaklari konusunda resmi teminat isteyince grev 18 Temmuz’a kadar uzadi. Bu tarihte isçi temsilciler ki, bunlarin en önde gelenleri bu süre zarfinda tutukluluk dönemi de geçirmislerdi, isyeri müfettisligine giderek isverenin önerdigi kosullarda isbasi yapmayi görüsmek istediklerini belirttiler. Ardindan da sovyet dagilma karari aldi. Ancak, sovyetin dagilmasini izleyen aylar boyunca eski üyeler çalistiklari isyerlerinde isverene karsi isçilerin sözcülügü görevini sürdürmeye devam ettiler.

Ivanovo-Voznesensk’te yasanan sovyet deneyimini yalnizca elde edilen somut sonuçlara bakip mahkum etmek haksizlik olur. Gerçekten de bu deneyim Rus halkina sunu açikça göstermistir ki, uzun süreli bir grev eyleminde de olsa, isçi ve emekçi halkin birlikte davranip tek bir yumruk gibi vurmasi olasidir. Tek basina bu kazanim bile Rusya halkinin Ivanovo-Voznesensk’te yasayan sovyet deneyimine sicak bakmasina yeterli olmustur. Ve tabii ki bu birlik de sovyet sayesinde gerçeklesmistir. Ilk ortaya çikisinda basit bir grev komitesi olmasina karsin, kisa zaman içinde yapisal bir degisim geçirip bütün bir kentin isçi ve emekçi halkinin isçi temsilci örgütü olma konumuna erismistir. Ve bu haliyle yalnizca isçi sinifinin saflarinda degil, ayni zamanda isvererenler ve resmi hükümet kuruluslari tarafindan da böyle kabul edilmistir. Seçilmis bir kurum olarak, proletaryanin yeni ve daha üst düzeyde bir örgütlenmesini ifade etmis, hizla gelismekte olan devrimci isçi hareketi üzerinde iz birakmistir.

Ivanovo-Voznesensk’te yasanan sovyet deneyimi çevre yöre ve kentlerde de benzer girisimlerde bulunulmasina kuskusuz önayak olmustur. Bunlarin içinde bir tanesi var ki Rus Sosyal Demokrat Isçi Partisi’nin belli bir rol oynamis olmasindan ötürü önemli. Olay Ivanovo-Voznesensk’e yakin olan Kostroma’da meydana geliyor: Ayni yilin temmuz ayinin basinda yöredeki 10.000’den fazla isçi salterleri indiriyorlar. 6 Temmuz’da sehirdeki büyük fabrikada çevre yörelerden gelen diger grev temsilcilerinin de katilimiyla toplaniyorlar. Ertesi gün de 108 üyeden olusan bir ‘‘Grevci Temsilcileri Meclisi’’ni kuruyorlar. Bu meclis de kendi içinde 12 kisiden olusan bir grev yürütme komitesini ve de bir mali komiteyi seçiyor. RSDiP Merkez Komitesi’yle uyum içinde çalisan yürütme komitesi Bülten adli bir grev gazetesi çikarak gelismeleri kisa zamanda grevci isçilere duyuruyor.

Kostroma kenti, isyeri müfettisi kurulan sovyeti, grevci isçilerin dogal temsilci organi olarak taniyor, ancak bir kosulla: Sovyetin içinde grevdeki fabrikalarin disinda kimse olmayacak ve herkes 25 yasinin üstünde olacak. Hedeflenen sovyetin içinde en devrimci isçiler ve partinin görevlendirdigi profesyonel devrimcilerdi. Ancak sovyet bu konuda diretiyor ve öyle kaliyor.

Öte yandan isverenler, sovyeti grevcilerin dogal temsilcisi olarak kabul etmeyip, her fabrikada isçilerle ayri ayri görüsmeler yapmanin yollarini ariyorlar. Üç hafta sonra temsilciler meclisi grevi bitirme karari aliyor. Bu kez isçiler de bu karari onayliyorlar, çünkü hem fiziksel dayanma sinirina gelmis durumdalar, hem de isverenler günlük çalisma süresini bir saat kisaltmayi kabul etmis.

Her iki sovyet deneyiminin de ögretici yanlari var. Her ikisi de ocak ayindaki devrimci kabaristan epey sonra olduklarindan siyasi-demokratik istemler geri çekilmis durumda ve daha da önemlisi tüm ülkeye yayilma egilimi dogmuyor. Bunun için ekim ayindaki devrimci dalgayi beklemek gerekiyor.

HALKIN GÜCÜ:

HALK MECLISLERI -VI